POLSKI HEŁM STALOWY wz. 31

Hełm wz 31 jest najbardziej znanym hełmem polskim - stanowił podstawowy typ hełmu ogólnowojskowego w armii II Rzeczypospolitej. Sylwetka jego tak silnie zrosła się z tradycją WP , że nawiązano do niej w kilkadziesiąt lat później przy projektowaniu nowego hełmu polskiego wz 67. Historia hełmów wz 31 jest - wbrew dość powszechnej do niedawna opinii - stosunkowo dobrze udokumentowana. Jednak nadal istnieje kilka luk , których nie udało się dotychczas wyjaśnić.
Prekursorem hełmu wz 31 był opracowany w Instytucie Badań Materiałów Uzbrojenia (IBMU) przez zespół pod kierownictwem inż. Leonarda Krauze w początkach roku 1930 , model hełmu oznaczony w dokumentacji konstrukcyjnej jako "polski hełm bojowy wz. 30". Od późniejszego wzoru 31 różnił się nieznacznie , jedynie długością daszka , wysokością podcięcia oraz nieco łagodniejszą stromością tylnej części czerepu. Posiadał dwa otwory wentylacyjne o średnicy 8mm obramowane rozwalcowanymi pierścionkami. Hełmy wz 30 były wykonywane w niewielkich ilościach , w kilku wariantach, jako egzemplarze przeznaczone do prób w jednostkach liniowych. W Centralnym Archiwum Wojskowym (CAW) przechowywane są oryginalne rysunki tego hełmu. Zachował się także egzemplarz z jednej z partii próbnych. 

Obrońca Helu - w hełmie wz. 31 i z browningiem w ręku (możesz powiększyć)

Prace konstrukcyjne nad nowym hełmem polskim były więc w roku 1930 daleko zaawpolski hełm stalowy wz.31ansowane. Nie był jednak przesądzony gatunek stali z jakiej hełmy mają być produkowane. Ponieważ prowadzone w IBMU badania różnych gatunków stali oraz odporności balistycznej hełmów produkcji firm zagranicznych wskazywały na doskonałe parametry hełmów szwedzkich, co bardziej zainteresowało władze wojskowe, w roku 1930 wydelegowani zostali do szwedzkiej firmy "Eskilstuna Stal Pressing AB" inż L. Krauze oraz kpt. inż. M.Mikołajczyk z Dep. Uzbrojenia. Firma ta zaoferowała sprzedarz licencji lub podjęcie produkcji hełmów na eksport do Polski oraz udzieliła informacji o stosowanej przez "Eskilstune" stali , jak również pewnych wskazówek dotyczących optymalizacji kształtu hełmu. W oparciu o nie , wprowadzono niewielkie zmiany w dotychczasowej konstrukcji hełmu wz 30. Były to głownie: likwidacja przewidzianego poprzednio zawalcowania obrzeży oraz likwidacja otworów wentylacyjnych.

Dwa hełmy wz.31 - jeden z lakierem "salamandra" drugi z gładkim (zbiory autora)Nieznany niestety jest skład grupy konstruktorów tego hełmu. Inż L. Krauze na pewno był kierownikiem tego zespołu. Rysunki wykonawcze , na podstawie których zamówiono wyprodukowanie partii wzorcowej w ilości 300 sztuk, zostały sporządzone przez biuro konstrukcyjne Zbrojowni nr 2 w Warszawie , w styczniu 1931 r. Tam też wykonany został drewniany model hełmu. Zamówienie złożono w zakładzie "Ideal" w Wolbromiu , pierwsze zaś egzemplarze zakład wykonał w maju 1931 roku. Wyprodukowana następnie partia w ilości 300 sztuk , została poddana próbom w pododdziałach 21,36 i 72 pułku piechoty z wynikiem pomyślnym. Natomiast pierwsza większa partia licząca 5000 sztuk wykonana została w hucie "Silesia" w lutym 1933 r. Dalszymi wytwórcami hełmów wz 31 były: Huta "Ludwików" oraz "Towarzystwo Sosnowieckich Fabryk Rur i Żelaza", z tym jednak, że Huta "Ludwików" bardzo szybko stała się głównym i najsprawniejszym ich producentem. Pierwsze hełmy z partii seryjnej zostały przekazane do jednostek w styczniu 1933 r. , zaś od roku 1934 były dostarczane regularnie w dużych ilościach. I tak w dniu 1 kwietnia 1935 roku stan hełmów wz 31 wzrósł do 42 000 sztuk. Łącznie do września 1939 roku wyprodukowano ich ok. 320 000 sztuk. W hełmy wz. 31 wyposażona została głównie piechota oraz nieliczne jednostki Obrony Narodowej. Otrzymywały je również niektóre jednostki artylerii, w tym także artyleria przeciwlotnicza. Bardzo dobre parametry techniczne oraz znakomite wykończenia hełmów  wz 31 są do dzisiejszego dnia podkreślane przez zagraniczne publikacje specjalistyczne.

Sosnowieckie Fabryki Rur i Żelaza - nieznany producent. 

hełm wz.31 Jak wspomniano powyżej  hełmy wz 31 wytwarzane były w trzech róźnych zakładach. Zgodnie z wymaganiami warunków technicznych hełmy Huty Ludwików  znakowane były w szczycie wnętrza czerepu stemplem zawierającym  nazwę zakładu Ludwików oraz numer serii i rok produkcji. Zaś hełmy Huty Silesia miały stempel Silesia lub tylko litery HS oraz również numer serii i rok produkcji. Wszyscy producenci opracowywali technologię oraz wykonywali narzędzia i tłoczniki we własnym zakresie. Dlatego też w niektórych szczegółach , w tym również kształcie czerepu występują pewne różnice. Są one tak nieznaczne ,że dla niewprawnego oka trudne do zauważenia, ale  jednak istnieją. Hełmy produkcji Huty Silesia charakteryzują się nieznacznie łagodniejszą stromością części czołowej i zaokrągleniem w miejscu jej przechodzenia w daszek niż w hełmach Huty Ludwików. Tylna krawędź czerepu jest natomiast nieco mniej wywinięta. Ponadto hełmy Huty Ludwików przyciśnięty do płaskiej powierzchni leży na niej częścią obwodu począwszy od końca podgięcia aż do tylnej krawędzi czerepu, podczas gdy hełm Huty Silesia ma swą tylną część podniesioną o około 4mm . Hełmów produkcji Huty Silesia zachowało się wprawdzie znacznie mniej niż Huty Ludwików lecz nawet ta bardzo niewielka ilość dostępnych egzemplarzy pozwala na stwierdzenie występujących róznic a to z kolei właściwą identyfikację eksponatów, na których nie zachowały sie stemple producentów. Bardzo rzadko spotykane są hełmy z Sosnowieckich Fabryk Rur i Żelaza. Nieznany mi jest znak fabryczny lub skrót nazwy jaki musiał być umieszczany na stemplach wewnątrz czerepu. Nie wiadomo również ile hełmów tam wyprodukowano. Zachowało się w CAW tylko jedno zamówienie na 11 400 sztuk i korespondencja dotycząca odbioru tej partii. Czy była to jedyna dostawa? jest bardzo prawdopodobne, że hełmy tam produkowane różnią się nieeznacznie kształtem od omówionych powyżej. W zamówieniu skierowanym do tego zakładu żada się wyprodukowania hełmów ze stali wysokomanganowej, a nie chromowo-niklowo-manganowej, a więc o nieco mniejszej odporności na przebicie. Jednak sprawdzenie gatunku stali w zachowanych czerepach o niejsanym pochodzeinu jest w warunkach kolekcjonerskich zupełnie niemożliwe. 

hełm wz.31 - widok wyposażenia wewnętrznego i stempla wytwórcy

Hełmy dla lotnictwa i marynarki.    

 Mówiąc o kolorach hełmów wz 31 należy wspomnieć o dwóch dalszych niejasnościach, a mianowicie: jakiego koloru były hełmy przeznaczone dla lotnictwa i marynarki? Marynarka Wojenna zamówiła niewielką ich ilość, przewidując tzw "zapotrzebowanie wojenne" na 300 sztuk miesięcznie. czy były one jednak lakierowane na kolor granatowy, szary czy też na ogólnowojskowy kolor khaki, jak to praktykowały marynarki wielu państw? bardzo nieliczne , zachowane egzemplarze hełmów wz 31hełm wz.31 w kolorze szarym - prawdopodobnie OPL przeznaczonych dla Policji Państwowej pokryte są lakierem gładkim koloru granatowego . Posiadają jednak na czole czerepu dwa otworki o średnicy 3 mm , usutowane jeden nad drugim , służące do zamocowania metalowego orła państwowego. Są więc przez to łatwe do zidentyfikowania. Według ustnych relacji hełmy wz 31 koloru szaro-niebieskiego otrzymał też oddział wartowniczy 1-go Pułku Lotniczego. Jest to jednak tylko relacja ustna nie poparta żadnymi innymi dowodami. Zachowało się wprawdzie sporo hełmów wz 31 lakierowanych lakierem gładkim lub "Salamandra" takiego właśnie koloru. tak malowane były jednak również egzemplarze z partii zamawianych dla wojska, które nie spełniły wymagań odpornościowych, zostały odrzucone (nie posiadają znaku odbioru) i przeznaczone dla obrony przeciwlotniczej (OPL). Jedynym więc sposobem odróżnienia hełmu przeznaczonego dla lotnictwa mógłbybyć : oryginalny lakier szaro-niebieski i jednoczesny znak odbioru wybity na miedzianym nicie kontrolnym.

Eksport hełmów  wz 31           

faktura i odcień farby "polski khaki" w wersji Salamandra na hełmie wz.31 Sprawa wielkości i kierunków eksportu hełmów wz 31 też nie jest całkowicie wyjaśniona. Dokumenty zachowane w CAW wskazują , że były one eksportowane do Iranu. Powszechnie twierdzi się, że były eksportowane również do Hiszpanii w czasie trwającej tam wojny domowej. Wydaje się to prawdopodobne , gdyż hełmy wz.31 w kolekcjach zagranicznych pochodzą najczęściej z Hiszpanii i do dziś są tam łatwo dostępne (w większości przemalowane na kolor czarny). Najprawdopodobniej hełmy były także eksportowane do Albanii . Zainteresowanie polskim hełmem wynikało z bardzo wysokiej jego jakości , o czym wspomniano na wstępie.

Wersja powojenna- Hełm wz. 31/50:   

Hełm wz 31 miapięknie zachowany hełm wz.31 w wersji z farbą Salamandra - dobrze widoczne wyposażenie wewnętrzneł również swoją wersję powojenną, znaną jako wz. 31/50. Postanowiono  bowiem wykorzystać czerepy przedwojennej produkcji, które przetrwały okupację na składowiskach byłej Huty Ludwików. Zamiast miedzianego nita kontrolnego , na którym w modelu przedwojennym, wbijano stempel odbiorcy wojskowego przyjmującego partię surowych czerepów, hełmy  wz 31/50 mają nit aluminiowy bez żadnych stempli (czasem można spotkać rzadkie egzemplarze na których zachowały się przedwojenne nity) . Hełmy wz 31/50 były lakierowane lakierem gładkim koloru khaki. W szczycie czerpu umieszczono stempel: w kwadratowej ramce "KZWM Kielce" , co było skrótem nazwy producenta: Kieleckich Zakładów Wyrobów Metalowych (kontynuator H.Ludwików) oraz rok produkcji. Wyposażenie wewnętrzne produkowano do nich jak w wersji wz 31. Różniło się ono jedynie rodzajem skóry oraz kolorem tkaniny wewnętrznych kieszonek na woreczki amortyzujące.(granatowa, w oryginale biała). Podpinka była jednak zupełnie inna. Zastosowano bowiem oryginalne podpinki od hełmów niemieckich wz 35 , których znaczny zapas zachował się od czasów wojny. W hełmy te wyposażono głównie niektóre szkoły oficerskie. Niejasna jest łączna ilość wyprodukowanych hełmów wz 31/50. Są trudniejsze do zdobycia od wersji przedwojennej.   

na podstawie art. p. Jacka Kijaka zamieszczonego w Archeologii Wojskowej
Sygnatury wykonywane jako stempel czarną farbą wewnątrz czerepów hełmów wz.31 produkcji Huty Ludwików i Huty Silesia oraz wz.35/50. 

Copyright  2001-02 Bolek Rosiński , Łódź . Wszelkie prawa zastrzeżone !!!